Podróże w najdalsze zakątki świata

Historia Polski Monografie

Państwo polskie:

Państwo pierwszych Piastów

Rozbicie dzielnicowe

Zjednoczone Królestwo

Polska pod rządami Jagiellonów

Rzeczpospolita Obojga Narodów

Polska pod zaborami

II Rzeczpospolita

Polska podczas II wojny światowej

Polska Rzeczpospolita Ludowa

III Rzeczpospolita

Pozostałe:

→ Władcy Polski → Historia kultury

Portal: Historia

Władcy Polski – lista obejmuje książąt i królów Polski^[1]. Pierwszą dynastią panującą w Polsce byli Piastowie. Rządzili od powstania państwa polskiego (około 900 roku) do 1370, z krótką przerwą na panowanie Przemyślidów (1291-1305). W latach 1138-1320 miało miejsce tzw. rozbicie dzielnicowe, kiedy władza nad ziemiami polskimi należała równocześcnie do wielu niezależnych książąt piastowskich. Od 1370 do 1399 roku panowali dwaj monarchowie z węgierskiej linii Andegawenów, zaś od 1386 do 1572 roku przedstawiciele dynastii Jagiellonów, jednej z linii litewskich Giedyminowiczów.

Od 1573 roku do upadku państwa polskiego w 1795 (III rozbiór Polski) roku władcy byli wybierani w drodze wolnej elekcji. Po kongresie wiedeńskim tytuł królów Polski nosili cesarze rosyjscy z dynastii Romanowów (25 stycznia 1831 r. sejm zdetronizował Mikołaja I, choć ten nie uznał tej decyzji, bo konstytucja nie przewidywała możliwości detronizowania króla).

Legendarni władcy Polski

W najważniejszych polskich kronikach średniowiecznych wspominano władców, którzy poprzedzali pierwszego historycznie potwierdzonego księcia Polski – Mieszka I. Byli to między innymi: Lech, Krak, Popiel, Piast.

 Osobny artykuł: Legendarni władcy Polski.

Piastowie – książęta Polan

Trzej bezpośredni poprzednicy Mieszka I są znani jedynie z relacji Anonima zwanego Gallem. Ich historyczność jest dyskusyjna, jednak obecnie literatura skłania się do uznania listy władców przekazanej przez Galla za zgodną z rzeczywistością^[2]. Nie zalicza się ich do władców Polski. Sam termin "Polska" nie jest poświadczony w tych wczesnych czasach, a ziemie, którymi władali stanowiły prawdopodobnie tylko część późniejszej Polski.

Okres panowania	Imię władcy	Portret władcy	Rodzice	Data urodzin	Data śmierci	Informacje dodatkowe
IX-X wiek(?)	Siemowit		Piast, Rzepicha	nieznana	przełom IX i X wieku(?)	Pierwszy władca z dynastii Piastów wg relacji Anonima zwanego Gallem.
X wiek(?)	Lestek		Siemowit	nieznana	zapewne 930-950(?)
X wiek	Siemomysł		Lestek	nieznana	950-960

Piastowie – książęta i królowie Polski (do 1138)

Pierwszym władcą Polski potwierdzonym przez współczesne źródła był Mieszko I. Z władców Polski z dynastii Piastów panujących między około 960 a 1138 rokiem trzech dostąpiło koronacji: w 1025 roku Bolesław I Chrobry, w tym samym roku Mieszko II Lambert i w 1076 roku Bolesław II Szczodry.

Według relacji Kosmasa z Pragi w 1085 roku cesarz Henryk IV nadał Wratysławowi II, ówczesnemu władcy Czech, tytuł króla Polski; informacja ta jest jednak odrzucana przez większość badaczy^[3].

Okres panowania	Imię władcy	Portret władcy	Rodzice	Data urodzin	Data śmierci	Informacje dodatkowe
ok. 960-992	Mieszko I		Siemomysł	ok. 930-935	25 maja 992	Pierwszy władca Polski potwierdzony przez współczesne źródła.
992-1025	Bolesław I Chrobry		Mieszko I, Dobrawa czeska	967	17 czerwca 1025	Pierwszy król Polski (koronowany w 1025), książę Czech 1003-1004.
1025-1031	Mieszko II Lambert		Bolesław I Chrobry, Emnilda słowiańska	990	10 maja 1034	Drugi król Polski (koronowany w 1025).
1031-1032	Bezprym		Bolesław I Chrobry, nieznana Węgierka	986 lub 987	wiosna 1032	W 1001 przebywał w Rawennie we wspólnocie Romualda z Camaldoli. Książę Polski od 1031 do 1032.
1032-1033	Mieszko II Lambert, Otto i Dytryk					Źródła niemieckie podają, że Mieszko II Lambert zrzekł się korony w 1032 roku. W polskich źródłach do śmierci był tytułowany królem. Otto zmarł w 1033 śmiercią naturalną lub skrytobójczo zamordowany przez swego drużynnika. Natomiast Dytryk prawdopodobnie został wygnany z kraju w roku 1033.
1033-1034	Mieszko II Lambert		Bolesław I Chrobry, Emnilda słowiańska	990	10 maja 1034	Po śmierci Ottona i wygnaniu brata stryjecznego, Dytryka, Mieszko II Lambert zjednoczył w swym ręku pełnie władzy w Polsce.
1034-1038 lub 1039	Bolesław Zapomniany		Mieszko II Lambert, Rycheza lotaryńska	przed 1016	1038 lub 1039	Półlegendarny, historyczność sporna. Brak zgodności źródeł pisanych co do okresu 1034-1039
1038 lub 1039-1058	Kazimierz I Odnowiciel		Mieszko II Lambert, Rycheza lotaryńska	25 lipca 1016	28 listopada 1058	Najprawdopodobniej objął władzę już w latach 1034-ok. 1037. Musiał jednak opuścić kraj. W 1039 ponowne panowanie aż do śmierci.
1058-1079	Bolesław II Szczodry		Kazimierz I Odnowiciel, Maria Dobroniega	ok. 1042	2 lub 3 kwietnia 1081 lub 1082	Trzeci król Polski (koronowany w 1076). Znany również jako Bolesław II Śmiały.
1079-1086	Władysław I Herman		Kazimierz I Odnowiciel, Maria Dobroniega	ok. 1043	4 czerwca 1102	Po śmierci Kazimierza Odnowiciela panował na Mazowszu jako lennik Bolesława II Szczodrego.
1086-1089	Władysław I Herman i Mieszko Bolesławowic					W 1086 roku zawarto kompromis polityczny pomiędzy Władysławem I Świętym (królem Węgier) a Władysławem Hermanem, na mocy którego Mieszko Bolesławic otrzymał dzielnicę małopolską a Władysław I Herman zatrzymał władzę zwierzchnią. W 1089 roku z inicjatywy Sieciecha i Judyty Marii otruto Mieszka Bolesławowica i wysłano pierwszego syna Hermana (Zbigniewa) do klasztoru w Saksonii, umożliwiając Bolesławowi Krzywoustemu przyszłe objęcie tronu po ojcu.
1089-1098	Władysław I Herman		Kazimierz I Odnowiciel, Maria Dobroniega	ok. 1043	4 czerwca 1102	W 1089 roku, po otruciu Mieszka Bolesławowica, Władysław I Herman staje się na powrót jedynowładcą Polski
1098-1102	Władysław I Herman, Zbigniew i Bolesław III Krzywousty					W roku 1098 synowie Władysława (Zbigniew i Bolesław III Krzywousty), przy poparciu możnych, obalili Sieciecha i wymogli na ojcu podział państwa na dzielnice. Zbigniew otrzymał Wielkopolskę, Kujawy i ziemię sieradzko-łęczycką, a Bolesław Małopolskę i Śląsk, zaś Władysław zatrzymał dla siebie Mazowsze wraz z władzą zwierzchnią nad wszystkimi księstwami.
1102-1107	Zbigniew		Władysław I Herman, nieznana Polka	ok. 1070	8 lipca 1113?	Książę wielkopolski, mazowiecki i kujawski w latach 1102-1107.
1107-1138	Bolesław III Krzywousty		Władysław I Herman, Judyta czeska	20 sierpnia 1086	28 października 1138	Książę małopolski, śląski i sandomierski w latach 1102-1107, książę Polski w latach 1107-1138.

Okres rozbicia dzielnicowego

Ustawa sukcesyjna Bolesława III Krzywoustego zapoczątkowała w Polsce okres rozbicia dzielnicowego. Najważniejszym z książąt miał być władca dzielnicy senioralnej (w jej granicach znajdowała się stolica państwa – Kraków), będący zarazem – zgodnie z zasadą senioratu – najstarszym z rodu. Zasada ta została podważona już w 1146 roku wraz z wypędzeniem Władysława II Wygnańca, załamała się w wyniku decyzji zjazdu łęczyckiego w 1180 roku, chociaż jeszcze w XIII wieku część pretendentów do dzielnicy krakowskiej powoływała się na swoje prawa z racji bycia najstarszym w rodzie.

Piastowie – książęta krakowscy

Okres panowania	Imię władcy	Portret władcy	Rodzice	Data urodzin	Data śmierci	Informacje dodatkowe
1138-1146	Władysław II Wygnaniec		Bolesław III Krzywousty, Zbysława kijowska	1105	30 maja 1159	Książę śląski 1138-1146.
1146-1173	Bolesław IV Kędzierzawy		Bolesław III Krzywousty, Salomea z Bergu	ok. 1121/1122	5 stycznia 1173	Książę mazowiecki 1138-1173, śląski 1146-1163.
1173-1177	Mieszko III Stary		Bolesław III Krzywousty, Salomea z Bergu	1122/1125	13 lub 14 marca 1202	Po raz pierwszy. Książę wielkopolski 1138-1179, 1182-1202.
1177-1191	Kazimierz II Sprawiedliwy		Bolesław III Krzywousty, Salomea z Bergu	1138	4 maja 1194	Po raz pierwszy. Książę wiślicki 1166-1173, sandomierski 1173-1194, mazowiecki 1186-1194.
1191	Mieszko III Stary		Bolesław III Krzywousty, Salomea z Bergu	1122/1125	13 lub 14 marca 1202	Po raz drugi.
1191-1194	Kazimierz II Sprawiedliwy		Bolesław III Krzywousty, Salomea z Bergu	1138	4 maja 1194	Po raz drugi.
1194-1198	Leszek Biały		Kazimierz II Sprawiedliwy, Helena znojemska	ok. 1184/1185	24 listopada 1227	Po raz pierwszy.
1198-1199	Mieszko III Stary		Bolesław III Krzywousty, Salomea z Bergu	1122/1125	13 lub 14 marca 1202	Po raz trzeci.
1199	Leszek Biały		Kazimierz II Sprawiedliwy, Helena znojemska	ok. 1184/1185	24 listopada 1227	Po raz drugi.
1199-1202	Mieszko III Stary		Bolesław III Krzywousty, Salomea z Bergu	1122/1125	13 lub 14 marca 1202	Po raz czwarty.
1202[4]	Władysław III Laskonogi		Mieszko III Stary, Eudoksja kijowska	1161/1167	3 listopada 1231	Po raz pierwszy. Książę wielkopolski 1202-1220.
1202-1210	Leszek Biały		Kazimierz II Sprawiedliwy, Helena znojemska	ok. 1184/1185	24 listopada 1227	Po raz trzeci.
1210-1211	Mieszko IV Plątonogi		Władysław II Wygnaniec, Agnieszka austriacka	1131-1146	1211	Książę raciborski 1173-1211, opolski 1202-1211 jako Mieszko I
1211-1225	Leszek Biały		Kazimierz II Sprawiedliwy, Helena znojemska	ok. 1184/1185	24 listopada 1227	Po raz czwarty. W 1224 roku wojska małopolskie zostały rozgromione przez Prusów, a do klęski przyczyniła się ucieczka członków małopolskiego rodu Gryfitów. Leszek Biały zaczął karać członków rodu.
1225	Henryk I Brodaty		Bolesław I Wysoki, Krystyna	1165-1170	19 marca 1238	Gdy Leszek Biały zastosował represje wobec członków rodu Gryfitów, ci w odpowiedzi na to w 1225 roku (pod nieobecność księcia Leszka Białego w Krakowie), przywołali na tron krakowski Henryka I Brodatego. Książę śląski od 1201.
1225-1227	Leszek Biały		Kazimierz II Sprawiedliwy, Helena znojemska	ok. 1184/1185	24 listopada 1227	Po raz piąty. Krótkotrwały konflikt z Henrykiem I Brodatym zakończono zawarciem pokoju, wycofaniem się księcia śląskiego z Krakowa a zarazem wygnaniem Gryfitów z Małopolski.
1227-1229	Władysław III Laskonogi		Mieszko III Stary, Eudoksja kijowska	1161/1167	3 listopada 1231	Po raz drugi. W latach 1228-1229 w jego zastępstwie rządy w dzielnicy senioralnej sprawował Henryk I Brodaty[5].
1229-1232	Konrad I mazowiecki		Kazimierz II Sprawiedliwy, Helena znojemska	ok. 1187	31 sierpnia 1247	Po raz pierwszy. Tytuł księcia krakowskiego przyjął dopiero po śmierci Władysława Laskonogiego[6]. Książę mazowiecki od 1202[7].
1232-1238	Henryk I Brodaty		Bolesław I Wysoki, Krystyna	1165-1170	19 marca 1238	Książę śląski od 1201.
1238-1241	Henryk II Pobożny		Henryk I Brodaty, Jadwiga z Andechs	1196-1207	9 kwietnia 1241	Książę śląski od 1238.
1241	Bolesław V Rogatka		Henryk II Pobożny, Anna Przemyślidka	ok. 1220/1225	26 grudnia 1278	Książę śląski jako Bolesław II
1241-1243	Konrad I mazowiecki		Kazimierz II Sprawiedliwy, Helena znojemska	ok. 1187	31 sierpnia 1247	Po raz drugi.
1243-1279	Bolesław VI Wstydliwy		Leszek Biały, Grzymisława	21 czerwca 1226	7 grudnia 1279	Książę sandomierski jako Bolesław V
1279-1288	Leszek Czarny		Kazimierz I kujawski, Konstancja śląska	ok. 1240-1243	30 września 1288	Książę sieradzki i łęczycki.
1288	Bolesław VII Siemowitowicz		Siemowit I, Perejesława halicka	ok. 1251	20 kwietnia 1313	Książę mazowiecki jako Bolesław II i sandomierski. Wezwany na tron krakowski przez biskupa krakowskiego Pawła z Przemankowa oraz możnych małopolskich. Jeszcze w tym samym roku został wyparty z Krakowa przez Henryka IV Probusa.
1288-1289	Henryk III Prawy		Henryk III Biały, Judyta mazowiecka	1257/1258	23 czerwca 1290	Książę wrocławski od 1270 jako Henryk IV. Po opanowaniu Krakowa w 1288 roku powrócił na Śląsk. Książę mazowiecki Bolesław II nie zrezygnował jednak z Krakowa. 26 lutego 1289 roku wojska Henryka IV Probusa zostały pokonane przez siły Bolesława II i jego sojuszników. Kraków przejął ponownie Bolesław VII Siemowitowicz.
1289	Bolesław VII Siemowitowicz		Siemowit I, Perejesława halicka	ok. 1251	20 kwietnia 1313	Po raz drugi. Bolesław II mazowiecki po pokonaniu Henryka IV Probusa pod Siewierzem zajął Kraków. Latem 1289 roku zawarł układ z bratem, Konradem II czerskim, oddając mu w zamian za pomoc zbrojną Sandomierz. Krok ten wywołał oburzenie możnych małopolskich, którzy wygnali Bolesława a na tron przywołali Władysława Łokietka.
1289	Władysław I Łokietek		Kazimierz I kujawski, Eufrozyna opolska	1260	2 marca 1333	Możni małopolscy niezadowoleni z rządów Bolesława II mazowieckiego, powołali na tron Władysława IV Łokietka, który zajął Kraków, ale już w sierpniu 1289 roku został z niego wyparty przez Henryka IV Probusa. Według legendy Władysław Łokietek zbiegł z miasta w mnisim przebraniu i dzięki pomocy krakowskich franciszkanów w chwili wkraczania do miasta wojsk księcia wrocławskiego.
1289-1290	Henryk III Prawy		Henryk III Biały, Judyta mazowiecka	1257/1258	23 czerwca 1290	Po raz drugi. Henryk IV Probus odzyskał władzę w Krakowie. Popierającego Władysława Łokietka biskupa krakowskiego, Pawła z Przemankowa, książę wrocławski nakazał uwięzić. Władysław Łokietek zdołał utrzymać się na tronie książęcym w Sandomierzu.
1290-1291	Przemysł II		Przemysł I, Elżbieta wrocławska	14 października 1257	8 lutego 1296	Czwarty król Polski (koronowany w 1295). Książę poznański od 1273, wielkopolski od 1279, gdański od 1294.

Przemyślidzi – książęta krakowscy

W 1291 roku księstwo krakowskie znalazło się w rękach czeskiego króla Wacława II. W 1292 roku zajął on księstwo sandomierskie, a w 1299 roku także Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie. W 1300 roku został koronowany na króla Polski przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba Świnkę.

Wacław II zmarł 21 czerwca 1305 roku i rządy po nim objął jego syn Wacław III. 4 sierpnia 1306 roku został on jednak zamordowany w trakcie przygotowań do wyprawy do Polski. We wrześniu tego samego roku Kraków znalazł się w rękach Władysława I Łokietka.

Następcy Wacława III na tronie czeskim – Rudolf III Habsburg, Henryk Karyncki i Jan Luksemburski – zgłaszali pretensje do polskiego tronu. Ostatecznie w listopadzie 1335 roku na zjeździe wyszehradzkim Jan Luksemburski zrzekł się roszczeń do polskiej korony w zamian za 20 tysięcy kóp groszy praskich.

Okres panowania	Imię władcy	Portret władcy	Rodzice	Data urodzin	Data śmierci	Informacje dodatkowe
1291-1305	Wacław II		Przemysł Ottokar II, Kunegunda Halicka	27 października 1271	21 czerwca 1305	Piąty król Polski (koronowany w 1300).
1305-1306	Wacław III		Wacław II, Guta Habsburżanka	6 października 1289	4 sierpnia 1306

Piastowie – książęta krakowscy

W 1306 roku księciem krakowskim został Władysław I Łokietek z kujawskiej linii Piastów, który już wcześniej opanował księstwo sandomierskie. W 1314 roku zajął Wielkopolskę. 20 stycznia 1320 roku został koronowany na króla Polski, kładąc w ten sposób kres okresowi rozbicia dzielnicowego.

Okres panowania	Imię władcy	Portret władcy	Rodzice	Data urodzin	Data śmierci	Informacje dodatkowe
1306-1320	Władysław I Łokietek		Kazimierz I kujawski, Eufrozyna opolska	1260	2 marca 1333	Koronowany 20 stycznia w 1320.

Pozostali książęta

Na terenie Polski w dobie rozbicia dzielnicowego powstało szereg księstw. Z nich księstwa wielkopolskie, kujawskie, a później także mazowieckie po wymarciu poszczególnych linii Piastów powróciły pod władzę królów Polski.

Księstwa śląskie w XIV wieku stały się czeskim lennym, jednak w niektórych aż do XVII wieku rządzili Piastowie (najdłużej w księstwie brzesko-legnickim do 1675 roku). Część księstw śląskich po wymarciu miejscowych Piastów zostało bezpośrednio wcielonych do Korony Czeskiej, w niektórych jako czescy lennicy rządzili przedstawiciele innych dynastii (najdłużej w księstwie cieszyńskim do 1918 roku).

Władcami księstw powstałych w Polsce, obok księstwa krakowskiego, w okresie rozbicia dzielnicowego byli:

• książęta wielkopolscy – w 1314 roku Wielkopolska weszła w skład jednoczącego się Królestwa Polskiego
• książęta sandomierscy – w 1304 roku księstwo sandomierskie zajął Władysław I Łokietek, który w 1320 roku został koronowany na króla Polski
• książęta mazowieccy – w 1526 roku Mazowsze zostało inkorporowane do Korony Polskiej
• książęta kujawscy – ostatni książę kujawski Władysław Biały w 1363 lub 1364 roku abdykował na rzecz polskiego króla Kazimierza III Wielkiego
• książęta wrocławscy – od 1335 roku lennicy czescy, od 1335 roku księstwo wrocławskie było własnością królów czeskich
• książęta legnicko-brzescy – od 1329 roku lennicy czescy
• książęta świdnicko-jaworscy – w 1392 roku księstwo świdnicko-jaworskie weszło w skład Korony Czeskiej
• książęta ziębiccy
• książęta głogowscy – w 1331 roku księstwo głogowskie weszło w skład Królestwa Czeskiego
• książęta żagańscy – od 1329 roku lennicy czescy
• książęta oleśniccy – od 1329 roku lennicy czescy
• książęta opolsko-raciborscy
• książęta cieszyńscy – od 1327 roku lennicy czescy
• książęta oświęcimscy – od 1327 roku lennicy czescy
• książęta opolscy – od 1327 roku lennicy czescy
• książęta raciborscy – od 1327 roku lennicy czescy

Piastowie – królowie Polski

W 1306 roku księciem krakowskim został Władysław I Łokietek z kujawskiej linii Piastów, który już wcześniej opanował księstwo sandomierskie. W 1314 roku zajął Wielkopolskę. 20 stycznia 1320 roku został koronowany na króla Polski, kładąc w ten sposób kres okresowi rozbicia dzielnicowego.

Okres panowania	Imię władcy	Portret władcy	Rodzice	Data urodzin	Data śmierci	Informacje dodatkowe
1320-1333	Władysław I Łokietek		Kazimierz I kujawski, Eufrozyna opolska	1260	2 marca 1333
1333-1370	Kazimierz III Wielki		Władysław I Łokietek, Jadwiga kaliska	30 kwietnia 1310	5 listopada 1370	Koronowany 25 kwietnia w 1333.

Andegawenowie – królowie Polski

W 1370 roku zmarł Kazimierz III Wielki, król Polski, nie pozostawiając legalnego męskiego potomstwa. Na mocy wcześniejszych umów kolejnym władcą został siostrzeniec zmarłego – Ludwik Węgierski.

Ludwik zmarł w 1382 roku, nie pozostawiając męskiego potomstwa. Zgodnie z wcześniejszymi umowami polski tron miał przypaść jednej z jego córek. Ostatecznie w 1384 roku władcą została najmłodsza, Jadwiga.

Okres panowania	Imię władcy	Portret władcy	Rodzice	Data urodzin	Data śmierci	Informacje dodatkowe
1370-1382	Ludwik Węgierski		Karol Robert, Elżbieta Łokietkówna	5 marca 1326	10 września 1382	Król Węgier 1342-1382.
1384-1399	Jadwiga Andegaweńska		Ludwik Węgierski, Elżbieta Bośniaczka	między 3 października 1373 a 18 lutego 1374	17 lipca 1399	Koronowana na króla Polski. Od 1386 współrządziła ze swoim mężem Władysławem II Jagiełłą.

Jagiellonowie

Jesienią 1384 Jadwiga Andegaweńska przybyła z Węgier do Polski^[8], gdzie 16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na KRÓLA POLSKI. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę. W 1386 roku królem Polski został Władysław II Jagiełło, wielki książę litewski. Założona przez niego dynastia Jagiellonów panowała w Polsce do 1572 roku. Przez znaczną część rządów tej dynastii Polskę i Litwę łączyła unia personalna, przekształcona w 1569 roku w unię realną.

W latach 1444-1447 Polska nie miała króla. Początkowo liczono się z możliwością powrotu Władysława III Warneńczyka, później jego brat Kazimierz IV Jagiellończyk przez dwa lata toczył pertraktacje z polskimi panami, głównie odnośnie charakteru unii polsko-litewskiej. Ostatecznie doszli do porozumienia, a Kazimierz Jagiellończyk 25 czerwca 1447 roku został koronowany na króla Polski.

Popularność tej dynastii sprawiła, że 13 grudnia 1575 roku królem Polski obrano Annę Jagiellonkę, siostrę Zygmunta II Augusta. Dwa dni później na jej męża wybrano Stefana Batorego^[9]; Anna pozostawała na uboczu polityki, pozwalając mężowi na samodzielne rządy.

Okres panowania	Imię władcy	Portret władcy	Rodzice	Data urodzin	Data śmierci	Informacje dodatkowe
1386-1434	Władysław II Jagiełło		Olgierd Giedyminowic, Julianna twerska	ok. 1362(?)	1 czerwca 1434	Najwyższy książę litewski 1386-1434, wielki książę litewski 1377-1392. W latach 1386-1399 współrządził ze swoją żoną Jadwigą.
1434-1444	Władysław III Warneńczyk		Władysław II Jagiełło, Zofia Holszańska	31 października 1424	10 listopada 1444	Król Węgier 1440-1444, najwyższy książę litewski 1434-1440 (tytularny do 1444).
1447-1492	Kazimierz IV Jagiellończyk		Władysław II Jagiełło, Zofia Holszańska	30 listopada 1427	7 czerwca 1492	Wielki książę litewski 1440-1492.
1492-1501	Jan I Olbracht		Kazimierz IV Jagiellończyk, Elżbieta Rakuszanka	27 grudnia 1459	17 czerwca 1501
1501-1506	Aleksander Jagiellończyk		Kazimierz IV Jagiellończyk, Elżbieta Rakuszanka	5 sierpnia 1461	19 sierpnia 1506	Wielki książę litewski 1492-1506.
1506-1548	Zygmunt I Stary		Kazimierz IV Jagiellończyk, Elżbieta Rakuszanka	1 stycznia 1467	1 kwietnia 1548	Wielki książę litewski 1506-1548.
1548-1572	Zygmunt II August		Zygmunt I Stary, Bona Sforza	1 sierpnia 1520	7 lipca 1572	Wielki książę litewski. Na tron litewski został wyniesiony w 1529 roku. Na króla Polski został koronowany w 1530 roku.

Władcy elekcyjni Rzeczypospolitej Obojga Narodów

W latach 1573-1795 Polską (Koroną), tworzącą wraz z Litwą Rzeczpospolitą Obojga Narodów, rządzili królowie wybierani w drodze wolnej elekcji.

Anna Jagiellonka 13 grudnia 1575 roku na Rynku Starego Miasta w Warszawie została wybrana w wolnej elekcji królem Polski i wielkim księciem Litwy, ostatecznie dzień później stronnictwo szlacheckie pod przewodnictwem Jana Zamoyskiego uznało ją za króla "Piasta", "przydając jej na małżonka" księcia siedmiogrodzkiego Stefana Batorego^[10].

Kilkakrotnie dochodziło do podwójnych elekcji. 12 grudnia 1575 roku stronnictwo habsburskie obrało królem cesarza Maksymiliana II Habsburga, lecz ostatecznie królem wybrano jego kontrkandydata – Stefana Batorego. Sam Maksymilian zmarł niedługo potem – 12 października 1576 roku.

19 sierpnia 1587 roku większość poparła Zygmunta III Wazę, lecz trzy dni później Jakub Woroniecki, biskup kijowski, popierany przez grupę magnatów ogłosił królem Maksymiliana III Habsburga. Ten 27 września tego samego roku zaprzysiągł pacta conventa. Pokonany w bitwie pod Byczyną, na mocy traktatu bytomsko-będzińskiego 9 marca 1589 roku miał zrzec się tytuł króla Polski.

27 czerwca 1697 roku prymas Michał Stefan Radziejowski ogłosił królem Polski Franciszka Ludwika księcia Conti, z kolei uzurpujący sobie prawa interrexa, biskup kujawski, Stanisław Dąmbski – Augusta II Mocnego. Ostatecznie władcą został August, zaś zwolennicy Contiego uznali go królem 21 maja 1698 roku na mocy ugody łowickiej.

Maksymilian II Habsburg, Maksymilian III Habsburg i Franciszek Ludwik Conti są pomijani w zestawieniach polskich władców^[11].

Rzeczpospolita Obojga Narodów zniknęła z mapy Europy w wyniku rozbiorów dokonanych przez Rosję, Prusy i Austrię. Ostatni traktat rozbiorowy podpisano 24 października 1795 roku. Miesiąc później, 25 listopada, w Grodnie abdykował ostatni król Polski – Stanisław August Poniatowski.

Rozbiory Polski były bezprawnym aktem agresji. Zaborcy złamali zasadę dobrej wiary, z której wynika obowiązek dotrzymywania umów^[12], a także regułę, że nie wolno w stosunkach międzypaństwowych wysuwać pretensji bezzasadnych lub wygasłych. Złamali także zasadę nieingerencji w stosunki wewnętrzne drugiego państwa.

Okres panowania	Imię władcy	Portret władcy	Rodzice	Data urodzin	Data śmierci	Informacje dodatkowe
1573–1575	Henryk Walezy		Henryk II Walezjusz, Katarzyna Medycejska	19 września 1551	2 sierpnia 1589	Król Francji 1574-1589.
1575–1586	Anna Jagiellonka		Zygmunt I Stary, Bona Sforza	18 października 1523	9 września 1596	Współrządziła z mężem (Stefanem Batorym), po jego śmierci i koronacji bratanka (Zygmunta III) wpływała na politykę państwa.
1576–1586	Stefan Batory		Stefan Batory, Katarzyna Telegdi	27 września 1533	12 grudnia 1586	Książę Siedmiogrodu 1571-1576.
19 VIII 1587–1632	Zygmunt III Waza		Jan III Waza, Katarzyna Jagiellonka	20 czerwca 1566	30 kwietnia 1632	Król Szwecji 1592-1599.
1632–1648	Władysław IV Waza		Zygmunt III Waza, Anna Habsburżanka	9 czerwca 1595	20 maja 1648	Tytularny król Szwecji 1632-1648, wybrany carem Rosji w 1610, tytularny car Rosji do 1634.
1648–1668	Jan II Kazimierz		Zygmunt III Waza, Konstancja Habsburżanka	22 marca 1609	16 grudnia 1672	Abdykował 16 września 1668; tytularny król Szwecji 1648-1660.
1669–1673	Michał Korybut Wiśniowiecki		Jeremi Wiśniowiecki, Gryzelda Zamoyska	31 lipca 1640	10 listopada 1673
1674–1696	Jan III Sobieski		Jakub Sobieski, Zofia Teofila Daniłowiczówna	17 sierpnia 1629	17 czerwca 1696
1697–1706	August II Mocny		Jan Jerzy III, Anna Zofia duńska	12 maja 1670	1 lutego 1733	Elektor Saksonii 1694-1733.
1706–1709	Stanisław Leszczyński		Rafał Leszczyński, Anna Jabłonowska	20 października 1677	23 lutego 1766
1709–1733	August II Mocny		Jan Jerzy III, Anna Zofia duńska	12 maja 1670	1 lutego 1733
1733–1736	Stanisław Leszczyński		Rafał Leszczyński, Anna Jabłonowska	20 października 1677	23 lutego 1766
1733–1763	August III Sas		August II Mocny, Krystyna Eberhardyna	17 października 1696	5 października 1763	Elektor Saksonii 1733-1763.
1764–1795	Stanisław August Poniatowski		Stanisław Poniatowski, Konstancja Czartoryska	17 stycznia 1732	12 lutego 1798	Abdykował w 1795 roku na rzecz Rosji[13].

Władcy ziem polskich w okresie zaborów

 Osobny artykuł: Władcy ziem polskich w czasie rozbiorów.

W 1795 roku Rzeczpospolita Obojga Narodów zniknęła z mapy politycznej Europy, podzielona między Imperium Rosyjskie, Królestwo Prus i Arcyksięstwo Austriackie. Dwa pierwsze traktaty rozbiorowe, podbnie jak kazdy traktat o zmianie granic, zostały zatwierdzone przez polski Sejm; trzeci rozbiór, wobec likwidacji państwa, nie mógł być przez stronę polską zatwierdzony. Żadne z państw zaborczych nie usiłowało się przedstawić jako następca prawny Rzeczpospolitej Obojga Narodów, jednak król Stanisław II August Poniatowski abdykował na rzecz Rosji.

Władcy państw zaborczych dodawali do swojej tradycyjnej tytulatury określenia związane z ziemiami znajdującymi się w granicach dawnej Rzeczypospolitej:

• królowie Prus – od 1815 do 1918 roku używali tytułu Wielkiego Księcia Poznańskiego, mimo likwidacji autonomii samego księstwa w 1849 roku
• carowie Rosji – od 1815 do 1831 roku koronowali się na Króla Polski (faktycznie jedynie Mikołaj I koronował się osobno w Warszawie); w latach 1831-1917 jedynie nosili tytuł króla Polski.
• cesarze Austrii – do 1918 roku nosili tytuł Króla Galicji i Lodomerii i Wielkiego Księcia Krakowa.

W latach 1807-1815 istniało Księstwo Warszawskie, którego jedynym władcą był Fryderyk August I, król saski, wnuk polskiego króla Augusta III. Księstwo również nie było kontynuacją Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Po kongresie wiedeńskim (1815) utworzono Królestwo Polskie (zwane Kongresówką), które aż do ogłoszenia przez Polskę niepodległości 7 października 1916 roku nie zostało formalnie zlikwidowane. Było ono w unii personalnej z Cesarstwem Rosyjskim. Na rzecz władców tego cesarstwa abdykował Stanisław August Poniatowski w 1795 roku. Legalności władzy Romanowów w Polsce nie podważało żadne europejskie państwo.

Okres panowania	Imię władcy	Portret władcy	Rodzice	Data urodzin	Data śmierci	Informacje dodatkowe
1815-1825	Aleksander I Romanow		Paweł I Romanow Maria Fiodorowna	23 grudnia 1777	1 grudnia 1825	Także cesarz Rosji w l. 1801-1825
1825-1831	Mikołaj I Romanow		Paweł I Romanow Maria Fiodorowna	6 lipca 1796	2 marca 1855	Także cesarz w l. 1825-1855

W 1831 Sejm zdetronizował Mikołaja, ale nie jest jasne czy miał do tego prawo, ponieważ nie przewidywała tego polska konstytucja. Po pokonaniu Polski w wojnie trwającej po powstaniu listopadowym carowie dalej używali tytułu króla Polski.

Okres panowania	Imię władcy	Portret władcy	Rodzice	Data urodzin	Data śmierci	Informacje dodatkowe
1831-1855	Mikołaj I Pawłowicz		Paweł I Romanow, Maria Fiodorowna	6 lipca 1796	2 marca 1855	Także cesarz Rosji w l. 1825-1855
1855-1881	Aleksander II Mikołajewicz		Mikołaj I, Charlotta Hohenzollern	29 kwietnia 1818	13 marca 1881	Także cesarz Rosji
1881-1894	Aleksander III Aleksandrowicz		Aleksander II, Maria Aleksandrowna	26 lutego/10 marca 1845	20 października/1 listopada 1894	Także cesarz Rosji
1894-1917	Mikołaj II Aleksandrowicz		Aleksander III, Maria Fiodorowna	6 maja/18 maja 1868	25 grudnia 1916	Także cesarz Rosji w latach 1868-1918

W czasie I wojny światowej ziemie polskie były okupowane przez wojska niemieckie. 25 grudnia 1916 roku Mikołaj II złożył rezygnację z tytułu króla Polski. Utworzono wówczas Królestwo Polskie, którego władcą miał być wybrany po wojnie monarcha. Od 12 września 1917 roku monarchę zastępowała Rada Regencyjna.

Okres panowania	Imię władcy	Portret władcy	Rodzice	Data urodzin	Data śmierci	Informacje dodatkowe
1917-1918	Rada Regencyjna		-	-	-	Skład: Aleksander Kakowski, Zdzisław Lubomirski, Józef Ostrowski

Po 14 listopada 1918 roku Rada Regencyjna zaprzestała działania, oddając swoje prerogatywy na rzecz Józefa Piłsudskiego, który wprowadził 22 listopada ustrój republikański. Głową państwa od 1921 roku byli prezydenci Polski.

Zobacz też

• król Polski
• polskie królowe
• Żony władców Polski
• Władcy Litwy
• Władcy Rusi Kijowskiej
• interreksowie
• książęta pomorscy
• polscy samozwańcy
• władcy ziem polskich w czasie rozbiorów
• Namiestnicy Królestwa Polskiego
• Namiestnik Wielkiego Księstwa Poznańskiego
• władcy Galicji
• prezydenci Polski
• Władze okupacyjne w czasie II wojny światowej
  • Władze Generalnego Gubernatorstwa
  • zwierzchnik sowieckich władz okupacyjnych na ziemiach Ukrainy w latach 1939-41 i 1944-5
  • zwierzchnik sowieckich władz okupacyjnych na ziemiach Białorusi w latach 1939-41 i 1944-5
• I sekretarze KC PZPR
• Przewodniczący Rady Państwa
• rody panujące w Polsce
• Piastowie
• Przemyślidzi
• Andegawenowie
• Jagiellonowie
• władcy elekcyjni
  • Walezjusze
  • Batorowie
  • Wazowie
  • Wiśniowieccy
  • Sobiescy
  • Leszczyńscy
  • Wettynowie
  • Poniatowscy
• polskie insygnia koronacyjne

Przypisy

Bibliografia

• Duczmal M., Jagiellonowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1996.
• Dybkowska A., Żaryn J., Żaryn M., Polskie dzieje. Od czasów najdawniejszych po współczesność, wyd. 2, Warszawa 1995. ISBN 83-01-11870-9
• Gierowski J. A., Rzeczpospolita w dobie złotej wolności (1648-1763), Kraków 2001. ISBN 83-85719-56-3
• Grodziski S., Polska w czasach przełomu (1764-1815), Kraków 2001. ISBN 83-85719-45-8
• Grodziski S., Porównawcza historia ustrojów państwowych, Kraków 1998. ISBN 83-7052-840-6
• Grzybowski S., Dzieje Polski i Litwy (1506-1648), Kraków 2000. ISBN 83-85719-48-2
• Morby J. E., Dynastie świata. Przewodnik chronologiczny i genealogiczny, Kraków 1995, s. 261-263. ISBN 83-7006-263-6
• Wyrozumski J., Dzieje Polski piastowskiej (VIII w.-1370), Kraków 1999. ISBN 83-85719-38-5
• Zientara B., Henryk Brodaty i jego czasy, wyd. 2, Warszawa 1997.