Demokracja (gr. δημοκρατία demokratia "rządy ludu", od wyrazów δῆμος demos "lud" + κρατέω krateo "rządzę") – ustrój polityczny, w którym źródło władzy stanowi wola większości obywateli (sprawują oni rządy bezpośrednio lub za pośrednictwem przedstawicieli)[1].
Obecnie powszechną formą ustroju demokratycznego jest demokracja parlamentarna. Gwarantem istnienia demokracji parlamentarnej jest konstytucja (wyjątkiem są Izrael oraz Wielka Brytania, nie posiadające konstytucji spisanej w jednym akcie).
Demokracja ma swój początek w Starożytnej Grecji[2][3] (patrz: demokracja ateńska). W znaczący wkład w jej rozwój ma także kultura Starożytnego Rzymu[2] oraz kultura Zachodu (Europa[2], Ameryka Północna i Południowa[4]). Demokracja została nazwana ostatnią formą rządów i rozpowszechniła się znacząco wokół globu[5].
Spis treści |
Kryteria uznania za demokrację
Klasyczne
W teorii demokracji liberalnej, wywodzącej się z prac Johna Locke'a i Johna Stuarta Milla zakłada się, że faktyczny ustrój demokratyczny powinien charakteryzować się:
- możliwością wyboru władzy przez wolne i uczciwe wybory
- możliwością kandydowania do ciał tworzących władzę przez wszystkich obywateli
- rządami prawa i jawnością stanowienia prawa
- przestrzeganiem humanistycznej idei praw człowieka takich jak:
- wolność głoszenia swoich poglądów - nawet jeśli nie są one w danym momencie popularne
- wolność zrzeszania się i tworzenia politycznych grup nacisku
- wolność od dyskryminacji klasowej
Współczesne
Wedle współczesnych kryteriów[6], za państwa stricte demokratyczne uznawane być mogą
tylko te, których ustrój opiera się formalnie i realnie na:
- dostępności sfery polityki dla wszystkich bez ograniczeń ze względów klasowych, rasowych, majątkowych, religijnych;
- możności wybierania kandydatów na stanowiska publiczne i swobodzie dostępu do tych stanowisk, czy jakichkolwiek innych (poza wyrokiem sądowym pozbawiającym praw publicznych);
- suwerenności narodu (ludu) oznaczającej, że władza zwierzchnia, niezbywalna i niepodzielna, należy do zbiorowości społecznej żyjącej w granicach państwa;
- zasadzie reprezentacji – utożsamionej z delegowaniem uprawnień władczych na przedstawicieli obieralnych przez naród w wyborach powszechnych i działających pod jego kontrolą;
- uznaniu wyborów za główne źródło prawomocności władzy i konieczności cyklicznego potwierdzania legitymacji władzy w wyborach powszechnych;
- możności zrzeszania się w partie polityczne i wyboru między alternatywnymi ofertami piastunów władzy państwowej;
- odpowiedzialności rządzących przed rządzonymi – tworzeniu wyspecjalizowanych instytucji kontroli władzy mających w założeniu zapobiegać jej nadużyciom;
- podziale władz – wyrażającym ideę ograniczania rządu poprzez wzajemne kontrolowanie się ośrodków władzy oraz przez działalność zorganizowanej opozycji politycznej;
- wolności przekonań i wypowiedzi;
- instytucjonalnej ochronie praw obywatelskich – wyrażającej się w stwarzaniu formalnych zabezpieczeń obywateli przed nadmierną i nieuzasadnioną ingerencją władzy w ich sprawy.
Demokracja może być stopniowana - tzn. w danym ustroju politycznym faktyczny udział we władzy ogółu obywateli może być większy albo mniejszy. Np: w monarchii konstytucyjnej władza należy formalnie do króla, jednak rzeczywiste stosunki między królem a jego poddanymi reguluje konstytucja, która może w praktyce oddawać niemal całą władzę poddanym.
Demokracja na świecie
W zależności od stopnia spełniania zasad, ze 112 państw uchodzących formalnie w 2007 za demokratyczne:
- 28 kwalifikowało się do miana pełnych demokracji
- 54 do demokracji ułomnych (w tym Polska na 18 miejscu, wyższym w UE tylko od Bułgarii i Rumunii)
- 30 państw to systemy hybrydowe łączące cechy demokratyczne z autorytarnymi
Pozostałe 55 państw (ze 167 zbadanych) to reżimy autorytarne[7].
Debata nad demokracją
Współcześni demokraci uważają, iż demokracja jest jedynym możliwym gwarantem istnienia wolnej konkurencji w gospodarce, na rynku pracy oraz możliwości wprowadzenia koniecznych reform po debacie i dojściu do porozumienia. Z drugiej strony systemy, które są z formalnego punktu widzenia demokracjami, mogą w rzeczywistości dawać rzeczywistą władzę wąskiej grupie oligarchów, którzy praktycznie sprawują ją w sposób skrajnie niedemokratyczny2010-05potrzebne źródło.
Ponadto niektórzy przeciwnicy demokracji (wywodzący się szczególnie z środowisk skrajnie prawicowych i libertariańskich) twierdzą, iż system ten nieuchronnie prowadzi do socjalizmu[8], a w końcu "przepoczwarza się" w komunizm[9].
Zagadnienie stworzenia ustroju, w którym z jednej strony wszyscy obywatele mają rzeczywisty wpływ na rządy, a z drugiej strony jest on technicznie sprawny, stanowi jeden z najważniejszych i wciąż nierozstrzygniętych problemów w teorii demokracji.
Jedno ze stwierdzeń, podsumowujących nieustającą debatę na ten temat zostało wypowiedziane przez Winstona Churchilla:
Inne stwierdzenie, opisujące demokrację zostało wypowiedziane przez Alexisa de Tocqueville'a:
Karol Marks uważał:
Przypisy
- ↑ II.1. W: Zbigniew Smutek, Janusz Maleska, Beata Surmacz: Wiedza o społeczeństwie (zakres podstawowy). Gdynia: Operon, 2008, s. 99. ISBN 978-83-7461.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 John Dunn, Democracy: the unfinished journey 508 BC - 1993 AD, Oxford University Press, 1994, ISBN 0-19-827934-5
- ↑ Kurt A. Raaflaub, Josiah Ober, Robert W. Wallace, Origin of Democracy in Ancient Greece, University of California Press, 2007, ISBN 0-520-24562-8,
- ↑ Weatherford, J. McIver, "Indian givers: how the Indians of the America transformed the world", Fawcett Columbine, Nowy Jork, 1988, s. 117-150, ISBN:0-449-90496-2
- ↑ "The Global Trend" chart on
- ↑ vide Mariusz Gulczyński: Nauka o polityce, Wyd Druktur, Warszawa 2007
- ↑
- ↑ Hans-Hermann Hoppe "Demokracja - bóg, który zawiódł"
- ↑ ibidem
Zobacz też
- cyberdemokracja
- Demokracje nieskonsolidowane
- demokracja uczestnicząca
- demokracja bezpośrednia
- demokracja hierarchiczna
- demokracja ateńska
- demokracja wojenna
- demokracja płynna
- ekonomiczna teoria demokracji
- republika
- Partycypacja obywatelska
- e-demokracja - demokracja elektroniczna
|
|||||